سیدمحمد میرصلحدار، کارشناسی ناپیوسته علوم آزمایشگاهی
ماهیت و مجموعه رخدادهایی که به ایجاد سرطان در بدن می انجامند هنوز به روشنی مشخص نشده است. عوامل بسیاری را در بروز سرطان مؤثر می دانند که اهم آنها به قرار زیر است:
1- ویروس های سرطان زا یا oncogenic Virus.
2- بروز اختلال و یا انحراف ژنتیکی در ژنهایی که در رشد و تکامل سلول نقش دارند.
3- فعال شدن ژنهای سرطان زای نهفته oncogene.
4- نابسامانی در مکانیسم های طبیعی کنترل رشد و تکامل سلول.
شناخت منشأ کلونال سلولهای سرطانی فرضیه تغییر ساختار سلولی و اتوایمونوژن های غشایی را در رده های سلولی پیش سرطانی تقویت می کند. سلولهای مزبور که در حالت طبیعی تحت کنترل سیستم ایمنی بدن قرار دارند، با تغییر در ساختار آنتی ژنی غشای سلولی (اتوایمونوژن ها) و کسب آنتی ژنهای تومورال شرایط گریز از «نظارت سیستم ایمنی» را فراهم ساخته و مانع از پس زدن خود می گردند.
سرطان زایی[1]
سلولهای بدخیم با کسب فنوتیپ ویژه که متمایز از سلولهای طبیعی میزبان است به علت تغییر گلیکوپروتئینها و گلیکولیپیدهای غشایی و تجمع مواد پیش ساز آنها چسبندگی سلولی و حساسیت خود را در مقابل مهار رشد ناشی از تراکم سلولها از دست می دهند. علاوه بر آن از قابلیت کشت در شرایط آزمایشگاهی برخوردار شده، و نگاهداری نامحدود آنها در شرایط مزبور (Invitro) میسر می گردد.
آنتی ژنهای اختصاصی تومورها که تعیین کننده آنتی ژنی سلولهای نئوپلاستیک هستند، تحت تأثیر عوامل ژنتیکی در مراحل مختلفی از انکوژنز بروز می کنند، که اهم آنها به قرار زیر است:
- فعال شدن ژنوم سلولهای پیش سرطانی که اطلاعات لازم را جهت سنتز آنتی ژنهای تومورال در بردارند.
- مواد شیمیایی سرطانزا، که با ایجاد جهش، سلول جدیدی که ترکیبات آنتی ژنی جدیدی را در غشاء خود کد می کنند، پدید می آورند.
برخی از آنتی ژنها نظیر CEA، که بطور طبیعی در دوران تکامل رویانی یافت شده، و در طی روند تمایز فعالیت خود را از دست می دهند؛ در جریان تبدیل به سلولهای تومورال مجدداً ظاهر می گردند. از ترکیبات مزبور می توان به عنوان آنتی ژنهای وابسته به تومور در تشخیص برخی از بدخیمی ها استفاده نمود.
آنتی ژنهای سازگاری بافتی (MHC) نیز نقش مهمی را در ایمنی نسبت به تومور و نیز پس زدگی تومور در حیوانات آزمایشگاهی ایفاء می کنند. آنتی ژنهای اختصاصی تومور که نقشی اساسی در پتانسل بدخیمی سلولهای نئوپلاستیک ایفاء می کنند به ترتیب زیر تقسیم بندی می شوند:
- آنتی ژنهایی که توسط عوامل سرطان زا (مواد فیزیکی و شیمیایی) ایجاد می شوند.
- آنتی ژنهای ویروسی، که در نتیجه واکنش ویروس با سلول میزبان پدید می آیند.
- آنتی ژنهای توموری تکاملی[2] نظیر CEA.
- آنتی ژنهای Spontaneous از نوع آنتی ژنهای پیوندی که بطور خودبخودی در غشاء سلولهای توموری یافت شده و از ایمنی زائی ضعیفی برخوردارند.
تغییرات بیوشیمیایی سرطانها
تغییرات بیوشیمیایی خاص و یا غیراختصاصی در پلاسما، که بعلت حضور سلولهای تومورال در بدن پدید می آیند، و در تشخیص سرطان کاربرد دارند به قرار زیر است:
- کاهش گلوکز و آلبومین و پروتئین های سرم (بعلت سوء جذب، خونریزی و غیره).
- افزایش کلسیم سرم: سطح کلسیم سرم در حدود 20% از موارد سرطان (اغلب به علت متاستاز به استخوان) افزایش می یابد و مقادیر فراتر از mg/dl14 را بیشتر به نفع بدخیمی ها می دانند، تا هایپرپاراتیروئیدی.
- افزایش گلوبولین ها به عنوان مثال پاراپروتئین در میلوم متعدد؛ و نیز الفا-2 ماکروگلبولین.
- اتوآنتی بادی ها: بروز اتوآنتی بادی ها در بدخیمی ها که بعضاً با عوارضی خاص نظیر کم خونی های همولیتیک خود ایمن همراه است.
- تغییرات هماتولوژیکی: شامل کم خونی(به علل سوء جذب، همولیز، میلوفتزی و نیز کم خونی های بیماری های مزمن) و لکوسیتوز (به علت نکروز و یا عفونت) و نیز عوارض شیمی درمانی و همچنین اختلالات ویژه که تحت عنوان blood dyscrasia شناخته می شوند.
- خونریزی های مزمن و نهفته[3] بویژه مقادیر بیش از mm/H 100 که حاکی از وجود متاستاز خواهد بود.
- تغییرات آزمایشگاهی ناشی از انسداد مجاری (روده، کیسه صفرا، حالب) و یا وجود متاستاز (در کبد و مغز).
- تغییرات اندوکرینی: بعلت وجود تومورهای مترشحه هورمون و یا متاستاز به غدد اندوکرین (آدرنال، هیپوفیز و غیره).
- تغییرات ناشی از تجمع مایعات در بدن (اسیت، مایع پلور، و CSF).
- تغییرات ناشی از عوارض شیمی درمانی: بعنوان مثال بروز لوسمی و یا سرطان مثانه متعاقب تجویز طولانی سیتوکسان؛ و یا فیبروز ریه در درمان با متوترکسیت؛ و نیز آثار تراتوژنیک آنها (عقیمی).
- افزاش اوره و اسیداوریک سرم.
- تغییرات پارانئوپلاستیک: نظیر پلی میوزیت
روشهای آزمایش
جستجوی شاخصهای توموری از طریق آزمایش مایعات بدن (سرم، ادرار، مایع نخاعی و غیره) و نیز نمونه های بافتی، و یا عصاره آنها صورت می گیرد. شاخصهای تمایز تومورال از قبیل ALP، LDH و CK-BB از برشهای تهیه شده از بلوک پارافینی و یا بافت منجمد آنها قابل ارزیابی بوده؛ و فقدان و یا وجود مواد تولید شده توسط سلولهای توموری را مشخص می کند. (نظیر موسین، گلیکوپروتئینها، کراتین)؛ رنگ آمیزی PAS برای گلیکوژن و موسین های خنثی؛ و رنگ آمیزی Alcian blue برای موسین های اسیدی و سولفاته، و رنگ آمیزی قرمز کنگو Congo red برای آمیلوئیدوز) از اهم روشهای مزبور به شمار می آیند.
دامنه و تنوع ترکیبات قابل تشخیص در تومورها با به کارگیری روش های ایمونوهیستوشیمی تا حدود زیادی گسترش می یابند؛ و در آن از آنتی بادی های نشان داد به پراکسیداز و یا آلکالن فسفاتاز، که از ویژگی لازم برای شاخص های ملکولی برخوردارند، استفاده می شود.
ارزیابی و کاربرد بالینی شاخصهای ملکولی با ابداع روشهای جدید تولید آنتی بادی های تک دودمانی بیش از پیش تسهیل شده، و شناسایی تومورها را با استفاده از شاخصهای تمایز امکانپذیر می سازد.
منبع: بیوشیمی بالینی و آزمایشگاه، دکتر علی گرانسر.
[1]-Ontogenesis.
[2]-onchodevelopmental
[3]-Occult.
