سیده طیبه بنی هاشمیان – کارشناسی ناپیوسته علوم آزمایشگاهی
مقدمه
آنتی ژن های جنینی- سرطانی،پروتئین هایی هستند که در طول زندگی جنینی تولید می شود. غلظت این پروتئین ها در سرم جنین زیاد است و پس از تولد کاهش می یابد یا ناپدید می گردد. این پروتئین ها در بیماران مبتلا به سرطان مجدداً ظاهر می شوند. تولید این پروتئین ها نشان می دهد که ژن های خاصی در نتیجه بدخیم شدن سلولها فعال می شوند .
کشف آنتی ژنهای جنینی-سرطانی AFP و همچنین CEA در دهه 1960 تحول بزرگی در دنیای تومورمارکرها ایجاد کرد.AFP در ابتدا در سرم موش های مبتلا به سرطان کبد و بعداً در سرم انسان های مبتلا به کارسینوم هپاتوسلولار(HCC) پیدا شد.AFP شاخصی برای کارسینوم هپاتوسلولار و سلول زایا(غیرسمینوم)است.
ساختار بیوشیمیایی
AFP یک گلیکوپروتئین با جرم ملکولی 70 کیلودالتون است.این پروتئین از یک زنجیره پلی پپتیدی منفرد تشکیل شده است و تقریباً 5% از آن را کربوهیدرات تشکیل می دهد.AFP به مقدار زیاد در طول تکامل رویان توسط کیسه زرده جنینی و کبد جنین ساخته می شود و یکی از پروتئین های اصلی در گردش خون جنین است ولی حداکثر غلظت آن در حدود 10% غلظت آلبومین است.AFP هم از نظر ژنتیکی و هم از نظر ساختاری رابطه نزدیکی با آلبومین دارد و توالی اسیدآمینه ای آن شباهت زیادی با این پروتئین دارد.با افزایش سنتز آلبومین در مراحل پایانی تکامل جنین،غلظت AFP سرم جنین شروع به کاهش می کند.غلظت آن نهایتاً 18 ماه پس از تولد به حد غلظت ناچیز در افراد بالغ سالم می رسد.
کاربردهای بالینی
به استثنای دوران بارداری،بالا بودن غلظت AFP نشان دهنده بیماری های کبدی خوش خیم نظیر هپاتیت و سیروز است.غلظت سرمی AFP با اندازه تومور در سرطان مطابقت دارد.
غلظت AFP همچنین برای پایش درمان و تغییر در وضعیت بالینی مفید است.بالا رفتن غلظت AFP بعد از عمل جراحی می تواند نشاندهنده برداشتن ناقص تومور یا وجود متاستاز باشد.پایین آمدن یا بالارفتن غلظت AFP می تواند موفقیت یا شکست در درمان را مشخص کند.افزایش چشمگیر غلظت AFP در بیمارانی که فارغ از تومور متاستاتیک هستند،می تواند نشان دهنده پیدایش متاستاز باشد.
غربالگری قبل از تولد
AFP سرم مادر برای غربال قبل از تولد دو سری از اختلالات جنینی بکار می رود که عبارتند از:
افزایش AFP سرم مادر با نقایص لوله عصبی نقایص دیواره شکمی و سایر اختلالات همراه است.
کاهش AFP سرم مادر که با اختلالات کروموزومی جنینی مانند تریزومی 21(سندرم داون) و تریزومی 18(سندرم ادوارد) همراه می باشد.
زمان مطلوب برای گرفتن نمونه سرم مادر جهت غربالگری قبل از تولد،هفته 18-16 بارداری است.در تکمیل اطلاعات ما نیاز به دانستن سن دقیق حاملگی توسظ سونوگرافی،تاریخ زایمان،وزن و نژاد مادر و هم چنین وضعیت ابتلا به دیابت داریم.
در برنامه های غربالگری،از اندازه گیری تست سه گانه AFP ،HCG و استریول غیرکنژوگه(E3) در سرم مادر استفاده می نمایند.هنگامی که غربالگری سرم مادر همراه با افزایش AFP باشد،توجه را به سوی امکان وجود نقص دیواره شکمی،نقص لوله عصبی و سایر اختلالات آناتومیک جلب می نماید.اغلب پیگیری شامل سونوگرافی و سنجش میزان استیل کولین مایع آمنیون می باشد.هنگامی که میزان AFP سرم مادر کم باشد توجه را به سوی امکان وجود اختلالات کروموزومی مانند سندرم داون و تریزومی 18 جلب می کند.در سندرم داون الگوی کلاسیک کاهش AFP،کاهش استریول غیرکنژوگه و افزایش HCG وجود دارد.
متدولوژی
ایمونواسی آنزیم(EIA)،رادیوایمونواسی(RIA)،کاوش ایمونوفلوئورسانس مونوکلونال و کاوش ایمونوکمی لومینسنت.
موارد مثبت و منفی کاذب نیز درغربالگری ها گزارش شده است.نتایج غیرطبیعی برنامه های غربالگری سرم مادر هرگز قاطع نمی باشد و باید توسط روش های اختصاصی تر پی گیری گردند.بدین منظور می توان از سونوگرافی سه بعدی،آمنیوسنتز،نمونه برداری از پرزهای کوریونیک(CVS) و کوردوسنتز و غیره استفاده نمود.
در سال 2005، FDA تست جدیدی به نام AFP-L3% برای تشخیص HCC تصویب کرد که اساس آن، توانایی AFP در اتصال به آگلوتینین Lens culinaris ( LCA) لکتین است.AFP بر اساس میل ترکیبی با LCA به سه گلیکوفرم تقسیم می گردد(AFP-L1،AFP-L2،AFP-L3).میل ترکیبی AFP-L1 با LCA کم است و با بیماریهای مزمن کبدی(هپاتیت و سیروز) ارتباط دارد.AFP-L2 میل ترکیبی متوسطی دارد و عمدتاً از تومورهای کیسه زرده و سرطان متاستاتیک کبد مشتق می شود.AFP-L3 تقریباً به طور انحصاری توسط هپاتوسیت های بدخیم تولید می شود.
محدوده مرجع
بزرگسالان غیر باردار کمتراز ng/ml 15
زنان باردار در سه ماهه سوم بارداری کمتر یا مساوی ng/ml 500
منابع:
بیوشیمی بالینی تیتز
اصول تفسیر آزمایشات پاگانا
