شوری خاک فقط یک مشکل برای کشاورزی نیست. این مشکل میتواند از راه تأثیر بر رشد گیاه و ترکیب مواد معدنی محصولات، با تغذیه و سلامت انسان ارتباط پیدا کند. البته این ارتباط مستقیم نیست و نمیتوان گفت که خاک شور بهطور مستقیم باعث بیماری قلبی یا کلیوی در انسان میشود. مسیر ارتباط از خاک و آب، به گیاه و محصول و سپس به رژیم غذایی انسان میرسد.
وقتی مقدار نمک در اطراف ریشه زیاد میشود، جذب آب برای گیاه دشوارتر میشود. در شوری شدید، سدیم و کلر نیز میتوانند در گیاه تجمع پیدا کنند و تعادل طبیعی مواد معدنی را برهم بزنند. شوری همچنین میتواند جذب و جابهجایی پتاسیم، کلسیم و برخی عناصر غذایی دیگر را تغییر دهد. این تغییرات در گیاه فقط یک مشکل ساده تغذیهای نیستند؛ شوری میتواند واکنشهای طبیعی سلول گیاه را نیز تغییر دهد و تولید مواد اکسیدکننده را افزایش دهد. گیاه برای مقابله با این وضعیت، سیستم دفاعی خود را فعال میکند و موادی مانند آنزیمهای آنتیاکسیدانی را افزایش میدهد. اگر شوری شدید یا طولانی باشد، این دفاع ممکن است کافی نباشد و به غشاها، پروتئینها و سایر اجزای سلول آسیب وارد شود. [1,2]
یکی از مهمترین تغییرات در شرایط شور، برهم خوردن تعادل سدیم و پتاسیم در گیاه است. مقدار زیاد سدیم میتواند جذب پتاسیم را کاهش دهد، اگرچه شدت این اثر در محصولات مختلف یکسان نیست. به همین دلیل نمیتوان گفت که هر خاک شور الزاماً باعث افزایش سدیم و کاهش پتاسیم در میوه میشود. نوع گیاه، رقم، پایه، نوع نمک، شدت شوری و شرایط آبیاری همگی در نتیجه نهایی نقش دارند. [3,4]
شواهد آزمایشگاهی و مزرعهای این موضوع را بهخوبی نشان میدهند. در یک مطالعه جدید که در سال 2026 در شرایط مزرعهای انجام شد، گوجهفرنگی و خربزه با آب آبیاری دارای شوریهای مختلف آبیاری شدند. با افزایش شوری آب، مقدار سدیم و کلر در میوه گوجهفرنگی افزایش یافت. در برخی شرایط نیز مقدار پتاسیم کاهش پیدا کرد. با این حال، پاسخ خربزه با گوجهفرنگی یکسان نبود. این نتیجه مهم است، زیرا نشان میدهد که اثر شوری بر ترکیب غذایی محصول را باید برای هر محصول و هر شرایط بهطور جداگانه بررسی کرد. [5]
از اینجا ارتباط موضوع با سلامت انسان روشنتر میشود. سدیم و پتاسیم هر دو برای بدن ضروری هستند، اما مقدار آنها اهمیت زیادی دارد. سدیم برای حفظ تعادل مایعات بدن و عملکرد طبیعی اعصاب و عضلات لازم است، در حالی که دریافت بیش از حد سدیم غذایی با افزایش فشار خون ارتباط دارد. سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند بزرگسالان کمتر از 2 گرم سدیم در روز، معادل کمتر از 5 گرم نمک خوراکی، مصرف کنند. این سازمان همچنین بر افزایش مصرف منابع غذایی پتاسیم تأکید دارد، زیرا پتاسیم میتواند به کاهش اثرات نامطلوب سدیم بر فشار خون کمک کند. [6,7]
فشار خون بالا یکی از مهمترین عوامل خطر بیماریهای قلبی و سکته مغزی است. شواهد علمی همچنین نشان میدهند که دریافت زیاد سدیم با برخی پیامدهای کلیوی ارتباط دارد و کاهش مصرف نمک در افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه میتواند فشار خون و دفع آلبومین از ادرار را کاهش دهد. بنابراین، از دیدگاه بیوشیمی بالینی، تعادل سدیم و پتاسیم در رژیم غذایی اهمیت زیادی دارد. [8-10]
با این حال، یک نکته بسیار مهم را باید در نظر گرفت: خوردن یک میوه که در خاک شور رشد کرده است، به خودی خود به معنی افزایش فشار خون یا ایجاد بیماری کلیه نیست. برای چنین نتیجهای باید مقدار واقعی سدیم و سایر مواد معدنی موجود در محصول، مقدار مصرف آن و رژیم غذایی کلی فرد مشخص باشد. حتی در شرایط شور، ممکن است یک محصول تغییر قابل توجهی در ترکیب معدنی خود نشان دهد و محصول دیگری چنین تغییری نداشته باشد. بنابراین، ارتباط شوری خاک با سلامت انسان باید یک ارتباط احتمالی و غیرمستقیم در نظر گرفته شود، نه یک رابطه مستقیم علت و معلولی.
برای کشاورز، پیام اصلی ساده است: مدیریت شوری فقط برای زیاد شدن محصول نیست؛ برای حفظ کیفیت محصول نیز اهمیت دارد.
نخستین قدم، آزمایش آب آبیاری و خاک است. هدایت الکتریکی آب و خاک باید بررسی شود و در صورت نیاز مقدار سدیم و نسبت جذب سدیم نیز اندازهگیری شود. با این آزمایشها میتوان مشخص کرد که مشکل فقط تجمع نمک است یا خاک علاوه بر شوری، سدیمی نیز شده است.
در نهایت، شوری خاک را باید بخشی از زنجیرهای دانست که از آب و خاک آغاز میشود، به ریشه و درخت میرسد و در نهایت محصول غذایی را شکل میدهد. شوری میتواند رشد گیاه، جذب مواد معدنی و در برخی محصولات ترکیب معدنی بخش خوراکی را تغییر دهد. از سوی دیگر، مقدار سدیم و پتاسیم در رژیم غذایی انسان در تنظیم فشار خون و سلامت قلب و کلیه اهمیت دارد. بنابراین، مدیریت درست آب و خاک میتواند هم به حفظ سلامت باغ و افزایش محصول کمک کند و هم زمینه تولید محصولات با کیفیت غذایی مناسبتر را فراهم سازد.
منابع
Hasanuzzaman M, Raihan MRH, Masud AAC, Rahman K, Nowroz F, Rohani MF, et al. Regulation of reactive oxygen species and antioxidant defense in plants under salinity. Int J Mol Sci. 2021;22(17):9326. doi:10.3390/ijms22179326.
Arif Y, Singh P, Siddiqui H, Bajguz A, Hayat S. Salinity induced physiological and biochemical changes in plants: An omic approach towards salt stress tolerance. Plant Physiol Biochem. 2020;156:109-120. doi:10.1016/j.plaphy.2020.08.003.
Hussain S, Hussain S, Ali B, Ren X, Chen X, Li Q, et al. Recent progress in understanding salinity tolerance in plants: Story of Na+/K+ balance and beyond. Plant Physiol Biochem. 2021;160:239-256. doi:10.1016/j.plaphy.2021.01.029.
Grattan SR, Grieve CM. Salinity-mineral nutrient relations in horticultural crops. Sci Hortic. 1998;78(1-4):127-157. doi:10.1016/S0304-4238(98)00192-7.
Kotula L, Forrest A, Yeap S, Kotula J, Ranathunge K, Lantzke N. Effect of saline irrigation on yield and fruit quality of tomato and rockmelon grown on sandy soils under Mediterranean climatic conditions. Irrig Sci. 2026;44(2):36. doi:10.1007/s00271-025-01072-3.
World Health Organization. Guideline: sodium intake for adults and children. Geneva: World Health Organization; 2012.
World Health Organization. Healthy diet [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2026 [cited 2026 Aug 27].
Malta D, Petersen KS, Johnson C, Trieu K, Rae S, Jefferson K, et al. High sodium intake increases blood pressure and risk of kidney disease. From the Science of Salt: A regularly updated systematic review of salt and health outcomes. J Clin Hypertens (Greenwich). 2018;20(12):1654-1665. doi:10.1111/jch.13408.
McMahon EJ, Campbell KL, Bauer JD, Mudge DW, Kelly JT, Campbell KL, et al. Altered dietary salt intake for people with chronic kidney disease. Cochrane Database Syst Rev. 2021;6(6). doi:10.1002/14651858.CD010070.pub4.
Borrelli S, Provenzano M, Gagliardi I, Michael A, Liberti ME, De Nicola L, et al. Sodium intake and chronic kidney disease. Int J Mol Sci. 2020;21(13):4744. doi:10.3390/ijms21134744.
