محقق : فاطمه سادات کرماجانی-علوم آزمایشگاهی
لیپیدهایی که مورد بحث قرار گرفته اند قابل صابونی شدن نبوده یعنی با قلیاها و در اثر حرارت ایجاد صابون نمیکنند. در سلولها مقدار کمتری از این نوع چربیها موجود است که غیر قابل صابونی شدن هستند. دو گروه اصلی از این لیپیدها یکی استروئیدها و دیگری ترپنها هستند.
استروئیدها: ساختار استروئیدها از سه حلقه شش ضلعی فنانترن و یک حلقه پنج ضلعی هستند. از میان مهمترین استروئیدهایی که در طبیعت دیده میشوند، اسیدهای صفراوی ، هورمونهای جنسی ، هورومونهای قسمت قشری غدد فوق کلیوی و ویتامین D و کلسترول را میتوان نام برد. استروئیدها به مقدار بسیار کم در سلولها موجودند و فقط یک نوع آنها که بطور کلی استرول نامیده میشود، بسیار فراوان است. کلسترول فراوانترین نوع استرولها در بافتهای حیوانی است.
کلسترول در گیاهان دیده نمیشود. استرول موجود در گیاهان به نام فیتوسترولها مشهورند. قارچها و مخمرها حاوی استرولهایی به نام میکو استرول هستند. در این دسته ارگوسترول را میتوان نام برد که به ویتامین D تبدیل میشود. کلسترول یک آمفی پاتیک بوده در نتیجه از اجزای ساختمانی مهم غشاهاست، یعنی سیالیت غشا سلول جانوران را تعدیل می کن بطور طبيعي در بدن يك فرد بالغ، به ازاء هر كيلوگرم وزن بدن ۲ گرم كلسترول وجود دارد .
مشتقات مهم کلسترول: نمک های صفراوی،هورمون های استروئیدی، ویتامینD
ترپنها: از نقطه نظر شیمیایی ، روغنهای اسانسی ، عمدتا متشکل از لیپیدهای ساده ای هستند که ترپن نامیده میشوند. ترپن ها، مولکولهای آلی نسبتا کوچکی هستند که تنوع ساختاری گستردهای دارند. تاکنون هزاران ترپن مختلف شناخته شده است. بعضی از آنها هیدروکربن هستند و برخی دیگر در ساختارشان اکسیژن هم دارند. تعدادی از آنها مولکولهای راستزنجیرند و برخی ترکیبات هم دارای یک یا چند حلقه میباشند.
بسیاری از ترپنهای بزرگ مولکول ، فعالیت بیولوژیکی مهمی دارند. به عنوان مثال ، لانوسترول (یک تریترپن) پیش ترکیب بیوسنتز هورمونهای استروئیدی است و β- کارتن یک تتراترپن منبع تغذیهای ویتامینA میباشد.
ترپن ها به مقدار جزیی در سلولها وجود دارند. ترپن ممکن است دارای ساختمان خطی یا حلقوی باشد. ویتامین A ، کاروتنها ، بیشتر اسانسها و ویتامین E و ویتامین K از ترپنها مشتق میشوند.
نام شیمیایی ویتامین A رتینول است.رتینول به صورت استرهای رتینیل همچون رتینیل استات و رتینیل پالمیتات نیز وجود دارد.مکان ذخیره عمده ویتامین A در بدن کبد است که بیشتر به صورت استرهای رتینیل است. ویتامین E ترکیبی است محلول در چربی که در سال 1936 از جوانه ی گندم جدا شد و آلفا توکوفرول نامیده شد. این نام مشتق از کلمهی یونانیTOKOS به معنی “تولد کودک” و PHEREIM یعنی به “دنیا آوردن” و OL برای نشان دادن عامل الکلی موجود در ساختمان این ویتامین است. در سالهای بعد دو توکوفرول دیگر، به نام های بتا وگاما توکوفرول از روغنهای گیاهی جدا شدند که فعالیت بیولوژیکی کمتری نسبت به آلفا توکوفرول داشتند و مشخص شد که آلفا توکوفرول مؤثرترین فرم ویتامین E در پیشگیری از علایم کمبود ویتامین E است.
ایکوزانوئیک اسید:ایکوزانوئیدها هورمون های پاراکرینی هستند که به جای ورود به داخل گردش خون برای اثر برروی سلول های موجود در بافت ها یا اعضاء دیگر، تنها بر روی سلول های موجود در نزدیکی محل سنتز خود اثر می کنند. این عوامل در تولید مثل،التهاب، تب ودرد همراه با آسیب یا بیماری، تشکیل لخته خون وتنظیم فشار خون، ترشح اسید معده وبسیاری از فرایندهای مختلف دیگر نقش دارند که در حالات سلامتی وبیماری انسان مهم هستند.
تمامی ایکوزانوئیدها مشتقاتی از یک اسید چرب 20 کربنه با چند پیوند دوگانه،به نام اسید آراشیدونیک می باشند که نام عمومی خود را از آن (کلمه یونانی eikosi به معنی “بیست”) گرفته اند. سه کلاس ایکوزانوئیدها ، شامل پروستاگلاندین ها،ترومبوکسان ها ولکوترین ها،وجود دارد.
پروستاگلاندین ها(PG) حاوی یک حلقه پنج کربنه درزنجیر اسید آراشیدونیک می باشند. نام این ترکیبات از غده پروستات گرفته شده است پروستاگلاندین ها برروی دامنه وسیعی از فعالیت های سلولی و بافتی تاثیر دارند. بعضی از پروستاگلاندین ها انقباض عضله صاف رحم را در هنگام قاعدگی وزایمان تحریک می نمایند. سایر پروستاگلاندین ها برروی جریان خون بعضی اعضاء اختصاصی، چرخه خواب – بیداری وپاسخ دهی بضی از بافت ها به هورمون هایی نظیر اپی نفرین وگلوکاگون، اثر دارند. پروستاگلاندین های موجود در گروه سوم، دمای بدن را افزایش داده (ایجاد تب نموده ) ودر تولید التهاب ودرد نقش دارند.
ترومبوکسان ها دارای یک حلقه 6 اتمی بایک اتر می باشند. این ترکیبات توسط پلاکت ها (ترومبوسیت ها) تولید می شوند ودر تشکیل لخته خون وکاهش جریان خون در محل لخته نقش دارند
لوکوترین ها که ابتدا در لوکوسیت ها یافت شدند،حاوی سه پیوند دوگانه کونژوگه می باشند.این ترکیبات، پیام های بیولوژیکی قوی هستند.برای مثال،لکوترین D4 که از لکوترین A4 تولید می گردد، انقباض عضلات موجود در دیواره مسیرهای هوایی منتهی به ریه ها را تحریک می نماید. تولید بیش از حد لکوترین ها منجر به حملات آسمی شده ومهار سنتز لکوترین ها یکی از اهداف داروهای ضد آسم،نظیرپردنیزون،می باشد.انقباض قوی عضلات صاف ریه که در طی شوک آنافیلاکتیک رخ می دهد، قسمتی از واکنش آلرژیک در افراد دارای حساسیت بیش از حد به نیش زنبور،پنی سیلین وعوامل مختلف دیگر است که در مواردی منجر به مرگ می گردد.
برای استخراج وجداسازی لیپیدها ازروش های کروماتوگرافی گازی استفاده می شود .
