فاطمه عبدی رشته علوم آزمایشگاهی
معرفی مولکول:
نیتروژن غیر طبیعی (NPN) :
تمام ترکیبات نیتروژن داری که پروتئینی نیستند؛ شامل : اوره، اسید اوریک، کراتین، کراتینین و ……. جزء NPN هستند.
اندازه گیری NPN و نیتروژن موجود در اوره ی خون (BUN) و نسبت این دو ترکیب در تفکیک بیماری های کبدی از کلیوی مؤثر است. در بیماری های کلیوی، نسبت NPN به BUN زیاد می شود و در بیماری های کبدی این نسیت کم می شود. مقدار نیتروژن اوره (BUN) حدود 45% از NPN را تشکیل می دهد. بنابراین مقدار آن در پلاسما 8 تا 18mg/dl می باشد.
2- ساختار شیمیایی:
ساختار مولکولی اوره
منشأ نیتروژن های اوره از آمونیاک و آسپارتات است.
توضیحی راجع به تست
آزمایش نیتروژن اوره خون مقدار نیتروژن اوره موجود در خون را اندازه گیری می کند. ازشاخص های اختصاصی وحساس عملکردکلیه است کبد پس از تجزیه پروتئین های مورد استفاده در سلول های بدن آمونیاک تولید می کند- که حاوی نیتروژن است.این نیتروژن با عناصر دیگری مانند کربن،هیدروژن و اکسیژن ترکیب می شود و اوره را که فرآورده شیمیایی دفعی است تشکیل می دهد.اوره تشکیل شده از طریق جریان خون از کبد به کلیه ها می رود.کلیه های سالم اوره و فرآورده های زائد دیگر را از خون فیلتر می کند. فرآورده های زائد فیلتر شده از طریق ادرار دفع می شوند.
نقش بیوشیمیایی:
اوره (Uera) مادهای است که در کبد از شکستن و متابولیزه شدن پروتئین تولید میشود. بعد از شکستن پروتئین، آمونیاک تولید میشود که این مادهبه ترکیبی که سمیت کمتری دارد (Uera) تبدیل میشود. نیتروژن ترکیبی است که هم در آمونیاک و هم در اوره وجود دارد. نیتروژن اوره توسط فرآیندی از آن جدا میشود و اوره جهت دفع به کلیه میرود. در واقع در این آزمایش به طور غیر مستقیم اوره خون اندازهگیری میشود.
اغلب بیماریهایی که روی کبد و کلیه تأثیر میگذارند بصورت بالقوه روی میزان اوره خون نیز اثر میگذارند. اگر به علت فعالیت کبد، میزان اوره در خون بالا رود ولی میزان دفع آن از کلیه کم شود، غلظت اوره خون بالا میرود، در بعضی از بیماریهای کبدی به علت پایین آمدن فعل و انفعالات کبد میزان اوره خون پایین میآید. این آزمایش معمولاً با آزمایش Creatinine خون درخواست میگردد. بعضی از علائم نقص عملکرد کلیه خستگی، بیاشتهایی، بیخوابی، عدم تمرکز، چشمان پف کرده، سوزش ادرار و کاهش حجم ادرار میباشند
ارزش تشخیصی:
آزمایش نیتروژن اوره خون مقدار نیتروژن اوره موجود در خون را اندازه گیری می کند. ازشاخص های اختصاصی وحساس عملکردکلیه است کبد پس از تجزیه پروتئین های مورد استفاده در سلول های بدن آمونیاک تولید می کند- که حاوی نیتروژن است.این نیتروژن با عناصر دیگری مانند کربن،هیدروژن و اکسیژن ترکیب می شود و اوره را که فرآورده شیمیایی دفعی است تشکیل می دهد.اوره تشکیل شده از طریق جریان خون از کبد به کلیه ها می رود.کلیه های سالم اوره و فرآورده های زائد دیگر را از خون فیلتر می کند. فرآورده های زائد فیلتر شده از طریق ادرار دفع می شوند.
ازتمی قبل از کلیه (pre-renal) به افزایش BUN ناشی از شرایط پاتولوژیکی اشاره می کند که موجب تجمع نیتروژن قبل از رسیدن به کلیه می شود. آزمایش BUN راه همراه با آزمایش گراتینین تفسیر می کنند ، به این آزمایش ها ، آزمایش های بررسی علکرد کلیه گویند ، کراتینین در مقایسه با BUN شاخص دقیق تری برای بیماران کلیوی است.
افزایش سطح:
. علل قبل کلیوی: کاهش وزن بدن، شوک، سوختگی ها، کم آبی بدن، نارسایی احتقانی قلب، انفراکتوس میوکارد، خونریزی مجاری گوارشی، مصرف بیش از اندازه پروتئین، روزه داری و عفونت خون.
- علل کلیوی: گلومرولونفریت، پیلونفریت، نکروز حاد توبولی، نارسایی کلیه، دارو های نفروتوکسیک
- بعد کلیوی: انسداد میزنای به علت سنگ یا تومور و انسداد مجرای خروجی مثانه به علت هیپرتروفی یا سرطان پروستات یا ناهنجاری مادرزادی مثانه/ پیشابراه
اگر آزمایش نیتروژن اوره خون نشان دهد که مقدار نیتروژن اوره موجود در خون بیش از مقادیر طبیعی است احتمال دارد نشانگر عملکرد نامناسب کلیه ها باشد.یا شاید نشانگر مصرف زیاد پروتئین،دریافت ناکافی مایعات یا سیستم گردش خون ضعیف باشد
کاهش سطح:
نارسایی کبدی، پر آبی بدن به علت سندرم اضافه بار مایعات ناشی از ترشح نامناسب(SIDH) ADH ، تعادل منفی نیتروژن مانند سوء تغذیه و سوء جذب، سندروم نفروتیک و بارداری.
اگر آزمایش نیتروژن اوره خون سطوح پائین تر از میزان طبیعی را نشان دهد،ممکن است نشانگر آسیب یا بیماری کبدی و یا سوء تغذیه باشد.اما احتمالا آزمایش نیتروژن اوره خون اولین اندیکاتور(نشانه) بیماری کبدی نیست چرا که این آزمایش به عنوان تست تشخیصی برای غربال بیماری کبدی مورد استفاده قرار نمی گیرد.
واکنش تداخلی:
افزایش دهنده ها: رژیم پر پروتئین، کم آبی، مراحل آخر بارداری و مصرف یکسری از داروها از قبیل آلوپورینول، آمینوگلیکوزیدها، سفالوسپورین ها، هیدرات کلرال، سیس پلاتین،فوروزماید، گوانتیدین، ایندومتاسین، متوترکسات، متیل دوپا، و داروهای نفروتوکسیک.
کاهش دهنده ها: رژیم کم پروتئین، پر آبی مصرف یکسری از داروها از قبیل کلرامفنیکل و استرپتومایسین
علت درخواست تست:
نیتروژن اوره خون یا آزمایش BUN ، مورد استفاده همراه با آزمون کراتینین جهت ارزیابی عملکرد کلیه در یک طیف گسترده ای از بیماریها و اختلالات کلیوی انجام میشود.
• بخشی از پانل معمول متابولیک یا جامع جهت ارزیابی وضعیت سلامت عمومی فرد
• بررسی عملکرد کلیه
• بررسی اختلال عملکرد حاد یا مزمن کلیه
• نظارت بر اثربخشی دیالیز و درمان های دیگر مربوط به بیماری یا آسیب کلیوی
• بررسی چگونگی عملکرد کلیه ها قبل از شروع به تجویز درمانهای دارویی خاص
• در طول اقامت در بیمارستان
• در فواصل منظم برای نظارت بر عملکرد کلیه در بیماران مبتلا به بیماری های مزمن و یا دارای مشکلات خاص مانند دیابت ، نارسایی احتقانی قلب و انفارکتوس میوکارد (حمله قلبی(
نمونه ها:
نمونه ها:سرم ،پلاسمای هپارينه و ادرار می باشدحجم نمونه مورد نیاز: 0.5 mL
شرایط نمونه گیری:
- ناشتایی به مدت14-8 ساعت ضروری می باشد.
- دقت نمایید تا سرم همولیز نگردد.
ملاحظات نمونه گیری:
- سن و جنس بیمار و سابقه بیماری آن را یادداشت کنید.
- اجتناب از مصرف فلوئورید سدیم
- اجتناب از مصرف آمونیوم هپارین
- اجتناب از لیز شدن نمونه
شرایط نگهداری: نمونه به مدت 24 ساعت در دمای اتاق، 7 روز در C˚4 و یک سال در C˚20- سانتی پایدار است.
روش های اندازه گیری:
برای اندازه گیری اوره از روش های پتانسیومتری،الکتروشیمیایی،اوره آز،دی استیل منو اکسیم و کنداکتومتری استفاده می شود. دو روش متداول تر از بقیه موجود است که شامل روش های شیمیایی دی استیل منو اکسیم و آنزیماتیک اوره آز بوده که اساس واکنش مسقیم(شیمیایی دی استیل منو اکسیم) و اساس واکنش غیر مستقیم(آنزیماتیک اوره آز)است،درروش دی استیل مونو اکسیم اوره با دی استیل منواکسیم در اثر حرارت تولید دیازین می کند و ترکیب قرمز رنگ(صورتی پررنگ مایل به قرمز) می باشد.دی استیل منو اکسیم در محیط اسیدی با آب ترکیب شده و تولید استیل می نماید که از ترکیب آن با اوره مشتق دیازین زرد رنگ ایجاد می شود. حضور تیوسمی کاربازید از محیط عمل موجب رنگ صورتی پررنگ خواهد شد.شدت رنگ حاصل با غلظت اوره نسبت مستقیم دارد
اندازه گیری اوره به روش آنزیمی اوره آز :
در این روش ابتدا اوره ی خون توسط آنزیم اوره آز شکسته شده و یون آمونیوم (NH4+) تولید می شود که با یک ترکیب رنگ زا به نام معرف برتلو ترکیب شده و کمپلکس سبز رنگی ایجاد می کند که در طول موج 580nm جذب دارد.
بته باید توجه داشت که دوروش ارجح ومرجع این ازمایش به شرح زیر است
1)رروش مرجع: روش تاکوفورزیس که از آنزیم گلوتامات دهیدروژناز استفاده می شود.
روش ارجح: روش urease/GLDH Conductimetric,
برای اندازه گیری اوره ابتدا BUN اندازه گیری شده و سپس در عدد 14/2 ضرب می شود و یا ابتدا اوره اندازه گیری شده و برای محاسبه ی BUN به عدد 14/2 تقسیم می شود. این عدد نسبت جرم مولکولی اوره به جرم اتمی نیتروژن های آن است
مقادیر طبیعی درسرم:
بزرگسالان: 10 – 20 mg/dl
کهنسالان: ممکن است اندکی بیشتر از بزرگسالان باشد.
کودکان: 5 – 18 mg/dl
اطفال: 5 – 18 mg/dl
نوزادان: 3 – 12 mg/dl
خون بند ناف: 21 – 40 mg/dl
مقادیر بحرانی:100 mg/dl < (نشانه آسیب شدید عملکرد کلیوی است).
توضیحات:
زنان و کودکان در مقایسه با مردان به علت حجم توده ی غضلانی کمتر، Bun پایین تری دارند.
- تقریباً تمامی بیماران کلیوی دفع ناقص اوره و افزایش BUN دارند.
- ساخت اوره به کبد بستگی دارد. از این رو بیماری شدید کبدی می تواند موجب کاهش ساخت BUN گردد. بنابراین BUN ارتباط مستقیم با عملکرد متابولیکی کبد و فعالیت دفعی کلیه دارد.
- تغییرات مصرف پروتئین ها می تواند بر سطح BUN تأثیر بگذارد. رژیم های غذایی کم پروتئین موجب کاهش BUN و رژیم سرشار از پروتئین سبب افزایش سطح آن می گردد.
- وضعیت آب بدن نیز بر سطح آن تأثیر می گذارد. زیادی آب در بدن موجب رقیق شدن BUN و کاهش سطح آن می گردد. کم آبی سبب تغلیظ BUN و افزایش آن می شود.
منابع:
- Tietz Textbook of Clinical Chemistry. Fourth edition. Edited by CA Burtis, ER Ashwood, DE Bruns. WB Saunders Company, Philadelphia, 2006;24:801-803
- کتاب جامع تجهيزات آزمايشگاهي فرآورده هاي تشخيصي- 2. کتاب جامع تستهای تشخیصی و آزمایشگاهی پاگانا ترجمه دکتر مهتاب جعفرآبادی آشتیانی و همکاران- نشر سالمی
دکتر حميد رضا سقا و همکاران- نشر مي
